واکاوی انتقادی نظریه توسعه پایدار

 

دکتر صادق واعظ زاده استاد دانشگاه تهران در نشست آخر از سومین کنفرانس الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت به واکاوی انتقادی نظریه توسعه پایدار پرداخت و گفت: نظریه توسعه پایدار علیرغم مقبولیت گسترده در بین مدیران و محققان دنیا با ابهامات و اشکالاتی مواجه است که ریشه در مبانی نظری و عوامل تکوین آن دارد.

وی که در نشست توسعه و پیشرفت، مقاله خود را ارائه می داد، افزود: فرآیند صنعتی شدن، جنگ جهانی، بازسازی و استعمار که مختص چند کشور اروپایی بود به عنوان نیروهای محرک توسعه پایدار در تکوین نظریه توسعه پایدار  و جهت­گیری توصیه­های آن موثر بود. رئیس مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت با اشاره به اینکه تک ساحتی بودن توسعه پایدار، تناسبی با نیاز کلی کشورهای غیر صنعتی به توسعه و پیشرفت ندارد اظهار داشت: رویکرد حداقلی توسعه پایدار به محیط­ زیست، اثربخشی آن را تضعیف می­کند. دکتر واعظ زاده فقدان منطق استدلالی متقن را نشان دهنده ضعف مبانی نظری توسعه پایدار دانست و افزود: به نظر می رسد برای جبران اشکالات یاد شده لازم است تا احتساب حافظه تاریخی زیست­محیطی، بسط گستره شمول و ارتقاء اثربخشی از طریق اصلاح تعریف معمول توسعه پایدار مورد توجه قرار گیرد.

وی با بیان این که توسعه پایدار ابتدا در قالب گزارش سازمان ملل مطرح شد و سپس متفکران و محققان به نظریه پردازی در مورد آن پرداختند تصریح کرد این نظریه مورد نقد قرار گرفته است اما نقدها غالباً چارچوب تحلیلی مشخصی نداشته است. وی سپس به نقد توسعه پایدار  با رویکرد کل نگر و در چارچوب یک مدل تحلیلی پرداخت.  

این استاد دانشگاه با بیان اینکه کنوانسیون های بین المللی متعددی در این باره وضع شده که اجرای آن در هر کشور به پذیرش کشور و مقررات داخلی و نحوه اجرا بستگی دارد افزود  ضمانت قانونی برای اجرای توصیه های زیست محیطی توسعه پایدار کافی نیست و به استدلال منطقی و الزام اخلاقی نیاز است.

وی با اشاره به اینکه حفظ محیط زیست از سوی هر نسلی برای رعایت مصالح همان نسل امری بدیهی است زیرا به نفع خود آن نسل است. اما محدود کردن تأمین نیازهای نسل حاضر به خاطر رعایت تأمین نیازهای نسل های بعد، نیاز به استدلال دارد. اگر بخواهیم این توصیه اجرا شود باید به این سؤال جواب داده شود که چرا نسل امروز باید راهکارهای ساده و کم هزینه برای تأمین نیازهای خود از طبیعت را کنار بگذارد و به خاطر مصالحِ نسل های بعد، راههای دشوار و پر هزینه را انتخاب کند؟ وی گفت با جهان شناسی مادی نمی توان به این سؤال پاسخ داد زیرا ایثار به خاطر آیندگان در آن تعریف نشده است و نظریه توسعه پایدار در شکل معمول خود جهان شناسی دیگری را به رسمیت نمی شناسد. لذا از پشتوانه استدلالی متقن برخوردار نیست. دکتر واعظ زاده همچنین اظهار داشت که توسعه پایدار، حفظ طبیعت را فقط برای تأمین نیازهای انسان  ضروری می داند و برای طبیعت حق مستقل قایل نیست. رئیس شورای عالی و رئیس مرکز  الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت یادآور شد: ایرادت مطرح شده باعث می شود تا اساس نظری توسعه پایدار با مشکل روبرو باشد. عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به اینکه در تعالیم اسلامی انسان به عنوان اشرف مخلوقات معرفی شده است خاطر نشان کرد: با وجود این انسان نمی تواند به تخریب محیط زیست بپردازد حتی اگر طبیعت نامحدود باشد و نیاز نسل های آینده هم مطرح نباشد چرا که در تعالیم اسلام، محیط زیست مثل انسان مخلوق خدا و شایسته احترام است و دارای حقی مستقل است.

وی سپس به مشکلات توسعه پایدار در عمل پرداخت و اظهار داشت عوامل محرک توسعه پایدار تنها در چند کشور اروپایی شکل گرفت اما تبعات آن دنیا را متأثر کرد و اکنون توصیه های آن به همه کشورها تسری داده می شود. انقلاب صنعتی و جنگ های جهانی اول و دوم و نیز بازسازی اروپا پس از جنگ حوادثی بود که یکی بعد از دیگری در اروپا اتفاق افتاد و به محیط زیست آسیب های جدی وارد کرد. در حالی که کشورهای دیگر با این حوادث مواجه نبودند. وی ادامه داد جنگ جهانی باعث شد که ضایعات مواد منفجره و شیمیایی فضای زیستی را تخریب کند. بعد از پایان جنگ جهانی دوم طرح مارشال و ساختن بی رویه خرابی های جنگ محیط زیست را مجددا در خطر قرار داد. همه اینها در حالی صورت می گرفت که در عموم کشورهای دیگر تخریب محیط زیست جدی نبود.

وی گفت: اثربخشی این نظریه محدود است چرا که تنها در پی رسیدن به نقطه سر به سری بین پایداری محیط و تداوم توسعه است اما راه حلی ارایه نمی دهد تا خسارت هایی را که طی دو قرن فرآیند صنعتی شدن به طبیعت وارد شده جبران کند. وی سپس تعریف اصلاح شده ای را برای تامین این منظور پیشنهاد کرد. وی اظهار داشت: می توان تعریف توسعه پایدار را عبارت دانست از: توسعه ای که نیازهای نسل حاضر را تامین کند و به افزایش احتمال تأمین نیازهای نسل های آینده کمک نماید.

واعظ زاده ادامه داد: در بعضی مناطق صنعتی دنیا، تراکم صنعت وحشتناک است به طوری که در طول ده ها کیلومتر تقریبا جای خالی وجود ندارد و تخریب عظیمی در محیط زیست صورت گرفته است. وی پیشنهاد کرد سهم تاریخی هر کشور در تخریب محیط زیست مشخص شود و از فرصت های آینده آن کسر شود. به این ترتیب کشورهایی که در تخریب طبیعت به مرز بحرانی نزدیک شده اند یا از این مرز گذشته اند برای توسعه صنعت و تحمیل بار بیشتر بر طبیعت با محدودیت بین المللی مواجه باشند. وی افزود: برای از میان برداشتن بی عدالتی تاریخی در تخریب طبیعت لازم است که مجامع بین المللی مقرراتی را وضع نمایند تا کشورها را به پرداخت هزینه استفاده از طبیعت ملزم نماید، همان طور که امروز در برخی کشورهای صنعتی شرکت ها مجبورند هزینه تولید آلایندگی خود را تحت هنوان هزینه کربن بپردازند. وی از نمایندگان جمهوری اسلامی در مجامع بین المللی خواست این موضوع را از طرق قانونی پیگیری نمایند. رئیس شورای عالی و رئیس مرکز  پیشرفت الگوی اسلامی ایرانی گفت: تصویب این پیشنهاد در مجامع بین المللی کار آسانی نیست و به تلاش کارشناسی و دیپلماسی جدی نیاز دارد.  

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید