علم در 75 سال آینده، رهنمودهایی برای ایران

  • چاپ

 

 

 

به گزارش دفتر ارتباطات مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، چهل و چهارمین نشست از سلسله نشست های اندیشه ورزی مرکزالگوی اسلامی ایرانی پیشرفت به میزبانی اندیشکده علم و با سخنرانی آقای دکتر رضا منصوری استاد دانشگاه صنعتی شریف با موضوع "علم در 75 سال آینده، رهنمودهایی برای ایران" با حضور مجازی بیش از 120 نفر از صاحبنظران، استادان دانشگاه و علاقمندان برگزار شد. ایشان در ابتدای سخنان خود تصوراتی که از علم وجود دارد را مورد بررسی قرار دادند. از نظر ایشان علم 1-توان و ابزار تفکر است، 2- بالندگی در سازوکارهای آن تعبیه شده است 3- برای پرسش های برآمده از جامعه راه حل می­دهد، 4-گره­های توسعه را حل می­کند، 5-اوج روش تفکر است در هر زمان، 6- انگیزه آن یافتن راه حل پرسش هاست. 6- همچنین نوعی فعالیت اجتماعی است. دکتر منصوری استاد فیزیک دانشگاه صنعتی شریف در بخش بعدی از سخنرانی خود در نشست چهل و چهارم اندیشه ورزی مرکز الگو؛ تاریخچه برنامه ریزی علمی در دنیای مدرن را با بررسی کتاب وانوار بوش (vannevar bush) باعنوان "علم، کرانه ای بی انتها" که از مهمترین متون برنامه ریزی علمی در بعد از جنگ جهانی دوم است، آغاز کردند. ایشان، این سند و انتشار آن را در بسیاری از تحولات علمی و سیاسی آمریکا همچنین پیشتازی این کشور بویژه در عرصه علمی موثر دانستند و ذکر کردند اکنون هم فرهنگستان­های آمریکا سندی برای 75 سال آینده منتشر کرده­اند و دولت آمریکا سرمایه گذاری عظیمی را در این زمینه شروع کرده است. ایشان در ادامه سخنان خود و تشریح تاریخچه برنامه ریزی علمی در گذشته و اکنون؛ اولین توصیه در جهان و در زمینه مدیریت علمی را متعلق به شیخ فضل الله رشید الدین همدانی نزدیک  به 750 سال پیش دانستند؛ و عنوان داشتند که اولین توصیه به دولت ها در زمینه حمایت از علم و اولین حمایت دولت­ها از علم هم به خود شیخ فضل الله همدانی منتسب است. همچنین علاوه بر شیخ فضل الله رشید الدین همدانی، فرانسیس بیکن و وانوار بوش از مهمترین نام ها در  سیاست علمی کشورها و جهان در برهه های تاریخی خود بودند. اما لزوم برنامه ریزی دولت ها برای علم بخش دیگری از صحبت های دکتر رضا منصوری در این نشست بود؛ ایشان با اشاره به تحولات علمی چند دهه اخیر (با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروری تغییراتی در نوع برنامه­ریزی­های علمی صورت گرفت.) و همچنین خلط مفهوم های مرتبط با فرهنگ کنونی بیان کردند هنگامی که پرسش های جامعه و پاسخ های به آن تکراری می شود، جامعه راکد می شود و انحطاط و انجماد فکری نتیجه آن است،  همچنین دولت­های مدرن پرداختن به برنامه ریزی علمی را از وظایف دیوان داری خود می دانند که پس از انتشار سند وانوار بوش این لزوم برنامه ریزی دولت ها برای علم بصورت مشخض تری جزیی از سیاست دولت ها درآمد.  دکتر منصوری در بخش دیگری از سخنان خود؛ لزوم تفکیک چند مفهوم بنیادی در ارتباط با علم را ضروری دانستند. اولین مفهوم "علم بنیادی" است که شناخت بنیادی ترین سوال ها و مفهوم ها از طبیعت است. دومین مفهوم "علم کاربردی" است که بکارگیری علم بنیادی برای پاسخ به پرسش های مصداقی از طبعیت و جامعه است. سومین مفهوم "علم کاربستی" است که به معنای بکار بردن علم بنیادی یا علم کاربردی برای نیاز مردم و جامعه می­باشد و چهارمین مفهوم "توسعه تجربی" است که منظور بکار بستن علم (چه بنیادی و چه کاربردی) در بخش های صنعتی و خدماتی جامعه است. اما در ایران هنگامی که از علم کاربردی یا از نیاز به کاربردن علم صحبت می شود، معمولا به کار بستن علم یا علم کاربستی منظور است. ایشان در مورد برخی مفاهیم و خلط آن در سپهر سیاسی ایران مثالهایی ذکر کردند. در همین رابطه ایشان خلط مبحثی که بین علم و سیاست علمی است را با ذکر مثالی شرح دادند؛ اینکه آیا بمب خوب است یا بد یک تصمیم سیاسی است و ربطی به خود علم ندارد. در ادامه این بخش از سخنان خود نقل قولی از وانوار بوش آوردند که "کشوری که برای کسب دانش علمی پایه به دیگران وابسته است، پیشرفت صنعتی آن کند می­شود و جایگاه رقابتی­اش فارغ از مهارت مکانیکی آن تضعیف می شود." استاد فیزیک دانشگاه صنعتی شریف با این مقدمه، بخش های اصلی سند وانوار بوش در کتاب "علم؛ کرانه بی انتها" را برای شرکت کنندگان نشست تشریح کردند؛ مسیرهای بسوی رهبری در آینده و اکنون، واکنشی به نهاد پژوهش تکامل یابنده، علم و مردم، علم و خیّر بودن، انقلابی در رابطه پژوهشی دولت- صنعت، از پژوهش پایه تا نوآوری و رشد اقتصادی و چهار نکته پایانی بخش های اصلی این کتاب (سند) بود که بصورت مختصر عنوان شد. ایشان درباره اهمیت موضوع برنامه ریزی علمی و نقش تاریخی سند وانوار بوش که 75 سال پیش تدوین شده است، گفتند: اخیرا کمیته علوم سنای آمریکا پس از ماه ها بحث در باب لایحه ای با همان عنوان سند وانوار بوش؛ سرانجام «لایحهء نوآوری و رقابت در آمریکا (USICA) را تصویب و رقمی به بزرگی ۱۰۰ میلیارد دلار برای علم و فناوری و رقابت با چین تصویب کرد. به جمله زیر از سناتور شومر که در فرایند این تصویب تعیین کننده بود، توجه کنید: "کسی که فناوری­هایی مانند هوش مصنوعی، رایانش کوانتومی، و نوآوری هایی نادیده را مهار می کند تصویر آیندهء جهان را شکل خواهد داد. آیا می خواهیم این تصویر حاکم بر جهان یک تصویر دموکراتیک باشد یا تصویر اقتدارگرایی باشد که رییس جمهور چین مایل است. " در بخش پایانی این نشست ایشان دو نوع برنامه ریزی علمی را مطرح کردند که یکی، برنامه ریزی انفعالی - مبتنی بر خرد نقال: تابع تحولات جهانی و به منظور رفع عقده های خودکم بینی دومی هم، برنامه ریزی فعال۔ مبتنی بر خرد فعال: توجه به نیازها و مشکلات کشور با نگاه به آینده و رفاه و شکوفایی نسل های بعدی است. وی برنامه ریزی علمی در ایران را تاکنون از نوع اول و لزوم توافق بر نوع دوم برنامه ریزی علمی در کشور را ضروری دانستند و پیشنهادهایی برای رشد علمی ایران در 75 سال آینده ارائه کردند. • ایران پیشران روشنگری و توسعه علمی در جهان اسلام باشد • رفع فقر • علم مطلق و عشق خداگونه مطلق • دوری از غرور کاذب و روی آوردن به تأمین شکوفایی نسل های آینده  • کل ملت مستقل از دولت و در کنار دولت به آینده بیندیشد، از جمله رئوس اصلی پیشنهادهای ایشان در این قسمت بود.از جمله رهنمودهای ایشان در مورد علم در ایران این بود که در صورتی که بخواهیم در ایران تغییراتی در این زمینه داشته باشیم باید مسائل و موضوعات کشور را با توجه به شرایط ایران و شرایط تاریخی آن بهنجار کنیم. توافق در این زمینه ها به همراه برنامه ریزی قطعا به نفع کشور خواهد بود. برای رفع مشکلات باید بگونه ای هدفگذاری شود که دسترس پذیر باشند چرا که هدفی که دسترس پذیر نباشد بی معنی است. در بخش دوم نشست، دکتر اکبرزاده، معاون علمی و تقسیم کار ملی مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت بر نکاتی که این سند و سندالگوی اسلامی ایرانی پیشرفت مورد توجه قرار داده­اند اشاره کردند. ایشان ضمن اشاره به زمان تدوین سند علم در 75 سال آینده و شرایط آن زمان امریکا و مورد توجه قرار گرفتن آن، به اهمیت توجه مسئولان به اینگونه اسناد و برنامه­های بلندمدت اذعان داشتند. "ما در عین حال که درگیر مسائل جاری هستیم و مسئولین اجرایی باید به آنها بپردازند یک عده هم باید در مملکت وقتشان را صرف برنامه­های بلندمدت کنند. اینکه امریکا در ان شرایط، برنامه علمی 75 سال بعد خود را تنظیم کرده و دوباره 75 سال که تمام شده یکی دوسال قبل، سند 75 سال بعدی را تنظیم کرده است درسی برای ما خواهد بود." از نظر ایشان یک سند باید واقع­بینانه، واقف به محدودیت­ها و عاری از ایده­ال­نگری افراطی باشد و همچنین مسائل و ظرفیتهای کشور و اسیب­شناسی دیگر اسناد برنامه­ای را در نظر بگیرد. علاوه بر ان اجرای سند احتیاج به یک عزم ملی دارد که بخشی از ان اراده حاکمیتی و بخشی مطالبه مردمی است که در سند الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت تلاش شده است این دو در کنار هم قرار بگیرند. از جمله نکات دیگری که در سندی که برای 75 سال دوم توسط جمعی از سیاستگذاران برجسته علمی امریکا تهیه شده وجود دارد توصیه به کار جمعی، تأکید بر همکاری­ها و فعالیت­های بین رشته­ای و بین­المللی است که عینا برای کار علمی امروز ایران موضوعیت دارد. تاکید بر ترویج علم در بین آحاد جامعه و توانمندسازی عموم مردم یعنی مهارت افزایی احاد جامعه نمونه دیگری است و بسیار مهم است. در آن سند بر مهارت های دیجیتالی برای عموم مردم تأکید شده چرا که اقتصاد اینده دیجیتالی است و دیگر اینکه گفته شده دانشمندان ما باید مهارت ارتباطی شان را ارتقا دهند. ایشان از جمله نکات عبرت اموز سند را اینگونه تشریح کردند؛ بخشی از آن به بحث مهاجرت نخبگان مربوط است که کشور ما در حال حاضر بسیار با این موضوع دست به گریبان است. همچنین توجه به ایجاد پروژه های انگیزاننده برای جوانان از جمله نکاتی بود که در سند علم در 75 سال |آینده به ان اشاره شده و برای ما قابل تأمل خواهد بود.  علاوه بر اینها ایشان با اشاره به چالش های اختصاصی که کشور ایران با آن­ها روبروست- مثلا نقص در چرخه نظام نوآوری یا دانش بنیان نبودن مجموعه های بزرگ صنعتی، اقتصاد مبتنی بر خام فروشی- بعضی از گزاره هایی که در سند الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت وجود دارد و تا حدودی متناظر با این نکات است را ذکر کردند. مثلا در ارتباط با پژوهش های بین رشته ای که در این سند هم بر آن تاکید شده بود تدبیری تحت این عنوان در سند الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت وجود دارد: «پشتیبانی فزاینده و مطالبه متناسب از مؤسسات و شخصیت‌های علمی کشور برای گسترش مرزهای دانش و مطالعات و پژوهش‌های چندرشته‌ای و میان‌رشته‌ای نوآورانه، با هدف برآوردن نیازها و حل مسائل اساسی جامعه و بهره‌گیری دستگاه‌های سیاست‌گذاری و اجرایی و نظارتی از ظرفیت علمی کشور». یا در  موضوع همکاری­های بین­المللی که در سند امریکا هم بر ان تاکید شده بود تدبیر شماره  12سند الگو اختصاصا ناظر به همین موضوع است: «گسترش تعامل اندیشه‌ای و دادوستد علمی پویا و پایدار نخبگان و مؤسسات علمی کشور در عرصه جهانی و حضور فعال برای هنجارسازی‌های فراملی و بهره‌گیری از شبکه جهانی دانایی». همچنین در مورد نقص در چرخه نواوری تدبیر شماره 14 سند به ان پرداخته است: «استقرار کامل نظام ملی نوآوری و نظام ملی و جامع استاندارد، با ارتقای دانش پایه، گسترش شبکه‌های علم و فناوری و نوآوری، همکاری دولت و مؤسسات علمی و پژوهشی و صنعتی، و حمایت‌های زمینه‌گستر از تجاری‌سازی در فرآیند تولید کالا و خدمات». در مورد دانش بنیان نبودن مجموعه های بزرگ صنعتی هم تدبیر شماره  16آورده شده است: «نوسازی دانش‌‌بنیان مجموعه‌های بزرگ صنعتی و کشاورزی و خدماتی، به‌ویژه در زمینه‌های راهبردی، در پیوند با نظام نوآوری خصوصاً شرکت‌های دانش‌بنیان کوچک و متوسط و با هدف رقابت‌پذیری جهانی». همینطور در مورد خام فروشی که ریشه بسیاری از مشکلات است، تدبیر شماره 26 به آن پرداخته است: «توقف صادرات مواد خام در پی ۱۵ سال از آغاز اجرای الگو و کاهش سالیانه دست‌کم 5 درصد و جایگزینی آن با زنجیره پیش‌رونده تولید ارزش افزوده ملی». این­ها نکاتی است که سعی شده در سند الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت دیده شود که بخشی از ان ناظر به تجارب بین­ المللی و بخشی ناظر به مشکلات خاص کشور ماست. روی سخن گزارش 75 ساله جامعه امریکا عمدتا با جامعه علمی امریکاست. در کشور ما مشکلاتی که در حوزه علم و پیشرفت علمی وجود دارد بخش کمتری به درون جامعه علمی مرتبط است بلکه بخش بیشتر ان چالش­هایی است که در بیرون از جامعه علمی داریم. سند الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت سعی کرده است مشکلات بخش تقاضا را مورد تاکید قرار دهد. تدبیر دیگری در سند که بسیار تحول­ آفرین است تدبیر شماره 54 است: «انتشار عمومی پیش‌نویس سیاست‌ها، قوانین، مقررات و برنامه‌های غیر محرمانه کشور در سطح ملی و استانی و نظرخواهی از دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و مراکز و انجمن‌های علمی معتبر». معنای این تدبیر ان است که اگر هر قانونی بخواهد در مجلس تصویب شود، هر مقرراتی بخواهد در دولت تصویب شود و هر سیاستگذاری بخواهد در مجمع تشخیص مصلحت تصویب شود قبل از نهایی­شدن باید انتشار عمومی پیدا کند بویژه باید از بخش­های علمی کشور، دانشگاه­ها و پژوهشگاه­ها نظرخواهی گردد. این کار اگر اتفاق بیفتد تحول عظیمی در سیاستگذاری کلی کشور در همه حوزه­ها رخ خواهد داد. بنابراین گزاره­هایی در سند الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت به کمک جامعه علمی پیش­بینی شده که اگر این سند تصویب نهایی شود  امید این است که تا حد زیادی موانع پیشرفت کشور رفع شود.