نشست تعاملی بیناندیشکدهای «علوم همگرا و فناوریهای تابآور برای آیندهای پایدار» با همکاری اندیشکدههای «علم»، «آب، محیطزیست، امنیت غذایی و منابع طبیعی» و «چرخه نوآوری» مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت برگزار شد.
در این نشست، جمعی از استادان و صاحبنظران حوزههای علم، سلامت، انرژی و محیطزیست با بررسی ابعاد مختلف تابآوری، نقش علوم همگرا و فناوریهای نوین را در ارتقای ظرفیتهای کشور برای مواجهه با بحرانهای آینده و تحقق پیشرفت پایدار تبیین کردند. در ادامه خلاصهای از مباحث این نشست ارائه گزارش میشود.
ریاست این نشست را دکتر علیاکبر موسوی موحدی، عضو اندیشکده علم و استاد دانشگاه تهران، بر عهده داشت و دکتر مصطفی قانعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی بقیهالله، و دکتر مجید عباسپور، عضو اندیشکده آب، محیطزیست، امنیت غذایی و منابع طبیعی و استاد دانشگاه صنعتی شریف، به ارائه دیدگاههای تخصصی خود پرداختند.
در آغاز نشست، دکتر اکبرزاده، رئیس اندیشکده علم،با اشاره به اهمیت روزافزون مفهوم تابآوری در سیاستگذاریهای علمی و توسعهای کشور، اظهار کرد: برگزاری این نشست مشترک، گامی در جهت همافزایی میان اندیشکدههای مرکز و زمینهسازی برای شانزدهمین کنفرانس الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت با محوریت «تابآوری و پیشرفت» است. وی با تأکید بر اینکه موضوع علوم همگرا و فناوریهای تابآور ظرفیت شکلگیری مجموعهای از نشستهای تخصصی را دارد، از اندیشکدههای مرکز خواست تا با برنامهریزی پیشنشستهای علمی، ابعاد مختلف این موضوع راهبردی را مورد واکاوی قرار دهند.
وی تابآوری را یکی از مفاهیم بنیادین پیشرفت در جهان امروز دانست و افزود: در شرایطی که جوامع با بحرانهای پیچیدهای همچون تغییرات اقلیمی، تحولات فناورانه، تهدیدات زیستی و چالشهای اجتماعی روبهرو هستند، بهرهگیری از ظرفیت علوم همگرا میتواند زمینهساز ارائه راهکارهای جامع و آیندهنگر برای حل مسائل کشور باشد.
در ادامه، دکتر علیاکبر موسوی موحدی با تبیین جایگاه علوم همگرا در نظامهای علمی جهان، اظهار داشت: مفهوم تابآوری در سالهای اخیر دچار تحول اساسی شده است. اگر در گذشته هدف اصلی علوم و فناوریهای تابآور، کاهش آثار بحرانهایی مانند جنگ، بلایای طبیعی یا کمبود منابع بود، امروز رویکردهای جهانی بر پیشبینی بحرانها و تربیت انسانهای توانمند برای مواجهه فعال با آینده متمرکز شده است.
وی با اشاره به برنامههای یونسکو در حوزه آیندهپژوهی و آموزش، از شکلگیری الگوی نظام آموزش تابآور (Education Resilience System) به عنوان یکی از مهمترین روندهای جهانی یاد کرد و گفت: هدف این رویکرد، صرفاً آمادهسازی مدارس و دانشگاهها برای مدیریت بحران نیست، بلکه تربیت انسانهایی است که بتوانند پیش از وقوع بحران، آن را پیشبینی، تحلیل و مدیریت کنند.
عضو اندیشکده علم با تأکید بر اینکه علوم همگرا حاصل تلفیق و تعامل رشتههای مختلف علمی است، افزود: علم در ذات خود ماهیتی ترکیبی دارد و نمیتوان آن را صرفاً مجموعهای از تخصصهای منفک دانست. همانگونه که آلیاژهای مقاوم از ترکیب عناصر مختلف شکل میگیرند، حل مسائل پیچیده امروز نیز نیازمند همگرایی علوم و بهرهگیری از ظرفیتهای میانرشتهای است.
دکتر موسوی موحدی، تابآوری را یکی از مؤلفههای درونی علم دانست و اظهار کرد: همانگونه که ایمان با صبر معنا پیدا میکند، علم نیز بدون تابآوری کامل نخواهد بود. از اینرو، بازنگری در نظام آموزش و پژوهش کشور و حرکت به سوی تربیت انسانهای تابآور، اخلاقمدار و مسئولیتپذیر ضرورتی اجتنابناپذیر است.
وی در جمعبندی سخنان خود، پیشنهاد کرد نتایج این نشست در قالب یک جمعبندی سیاستی به مسئولان کشور ارائه شود و محور آن، استقرار نظام آموزش تابآور با رویکرد انسانمحور باشد. به گفته وی، آموزش آینده زمانی موفق خواهد بود که چهار سرمایه بنیادین «دانش، اخلاق، تابآوری و مسئولیتپذیری اجتماعی» به صورت همزمان مورد توجه قرار گیرد؛ الگویی که در آن فناوریهای نوین و هوش مصنوعی در خدمت تعالی انسان قرار گرفته و مدارس و دانشگاهها به کانون تربیت انسانهای آیندهساز، خردمند و متعهد تبدیل شوند.
در پایان این بخش، رئیس نشست با معرفی دکتر مصطفی قانعی به عنوان نخستین سخنران، از سوابق علمی و اجرایی وی در حوزه زیستفناوری و سیاستگذاری علم و فناوری یاد کرد و از وی خواست دیدگاههای خود را درباره نقش زیستفناوری در ارتقای تابآوری نظام سلامت کشور ارائه کند.
دکتر مصطفی قانعی: تابآوری نظام سلامت در گرو توسعه زیستفناوری، تشخیص زودهنگام و خوداتکایی فناورانه است
دکتر مصطفی قانعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی بقیهالله، در نشست «علوم همگرا و فناوریهای تابآور برای آیندهای پایدار» با تشریح ابعاد مختلف تابآوری نظام سلامت، بر ضرورت گذار از رویکردهای واکنشی به سیاستگذاریهای آیندهنگر تأکید کرد و گفت: بحرانهای نظام سلامت در جهان امروز دیگر ماهیتی تکبعدی ندارند و مقابله با آنها مستلزم بهرهگیری از زیستفناوری، نظامهای هوشمند تصمیمگیری و زیرساختهای پیشرفته سلامت است.
وی با اشاره به هشدارهای سازمان جهانی بهداشت درباره احتمال وقوع همهگیریهای جدید، از جمله «پاندمی ایکس»، اظهار داشت: نظام سلامت باید بهگونهای طراحی شود که در برابر بحرانهای نوظهور دچار فروپاشی نشود. علاوه بر بیماریهای واگیردار، تهدیداتی همچون مقاومت میکروبی، آلودگیهای زیستمحیطی، تغییرات اقلیمی و مخاطرات زیستی، چالشهای پیچیدهای را پیش روی کشورها قرار دادهاند که تنها با افزایش ظرفیت تابآوری میتوان با آنها مواجه شد.
قانعی با بیان اینکه رویکردهای سنتی و واکنشمحور دیگر پاسخگوی شرایط جدید نیست، افزود: مدیریت بحران باید از مرحله واکنش به مرحله پیشبینی، آمادگی و اقدام پیشدستانه ارتقا یابد. به گفته وی، هدف از تابآوری صرفاً کاهش آسیبهای ناشی از بحران نیست، بلکه تبدیل تهدیدها به فرصتی برای ارتقای توانمندی نظام سلامت است.
وی در تشریح مفهوم تابآوری، به تعریف سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) اشاره کرد و گفت: تابآوری شامل چهار مرحله جذب، بازیابی، سازگاری و تحول است؛ به این معنا که یک نظام کارآمد باید بتواند بحران را مدیریت کند، ظرفیتهای از دست رفته را بازیابی کند، خود را با شرایط جدید تطبیق دهد و در نهایت نسبت به گذشته توانمندتر شود. وی این مفهوم را با آموزههای اسلامی نیز همسو دانست و اظهار کرد که در فرهنگ دینی نیز عافیت به معنای بازسازی و بازگشت توانمندی پس از آسیب معنا یافته است.
این استاد دانشگاه چنین اظهار داشت، زیستفناوری را یکی از مهمترین ابزارهای تحقق تابآوری در نظام سلامت است و افزود: تشخیص زودهنگام بیماریها، کنترل سریع کانونهای شیوع و تصمیمگیری مبتنی بر داده، از ارکان اصلی مدیریت بحرانهای سلامت به شمار میرود. به گفته وی، راهبرد جهانی «تشخیص سریع، ایزولهسازی سریع» نقش تعیینکنندهای در جلوگیری از گسترش بیماریها دارد و استفاده از دادههای دقیق، امکان سیاستگذاری متناسب با شرایط هر بحران را فراهم میکند.
قانعی با اشاره به تجربه مدیریت همهگیری کرونا تصریح کرد: تصمیمهای حوزه سلامت باید بر پایه دادههای واقعی اتخاذ شوند. شناخت دقیق ویژگیهای هر بیماری و تحلیل مستمر اطلاعات، زمینه تدوین سیاستهای مؤثر و جلوگیری از اقدامات غیرضروری را فراهم میکند.
وی همچنین بر اهمیت عدالت در دسترسی به خدمات سلامت تأکید کرد و گفت: تابآوری زمانی تحقق مییابد که خدمات سلامت و امکانات درمانی بهصورت فراگیر در اختیار همه مردم قرار گیرد. همانگونه که در ریشهکنی فلج اطفال، همکاری منطقهای و پوشش کشورهای همسایه نیز مورد توجه قرار گرفت، در مدیریت تهدیدات زیستی نیز نگاه فرامرزی ضروری است.
دکتر قانعی حفظ سرمایه انسانی متخصص را یکی دیگر از الزامات تابآوری دانست و اظهار کرد: بدون نیروی انسانی توانمند، متعهد و برخوردار از امنیت روانی، امکان مدیریت بحرانهای آینده وجود نخواهد داشت. از اینرو، توسعه شبکه آزمایشگاهی کشور، استقرار نظام تشخیص زودهنگام، تجمیع دادههای سلامت و تقویت رویکرد بهداشت عمومی باید در اولویت سیاستگذاریها قرار گیرد.
وی با اشاره به دستاوردهای زیستفناوری کشور خاطرنشان کرد: توسعه فناوریهای بومی موجب شده است ایران در تولید محصولات زیستی به جایگاه قابل توجهی دست یابد و در برخی حوزهها به رتبههای برتر جهانی نزدیک شود. این توانمندی، بهویژه در شرایط بحران، نقش مهمی در تأمین نیازهای کشور و کاهش وابستگی خارجی ایفا کرده است.
قانعی با اشاره به تجربه جنگ اخیر و تأمین پایدار داروهای زیستی، آن را نمونهای از تحقق تابآوری فناورانه دانست و افزود: خوداتکایی در تولید محصولات راهبردی سلامت، مهمترین پشتوانه کشور در شرایط بحران است. وی همچنین با اشاره به روندهای آینده پزشکی، اظهار داشت: پزشکی دهه آینده بر چهار محور ژن، سلول، بافت و فناوریهای نوین زیستی استوار خواهد بود و سرمایهگذاری در این حوزهها، نقش تعیینکنندهای در ارتقای تابآوری نظام سلامت و تضمین امنیت زیستی کشور خواهد داشت.
دکتر مجید عباسپور: تحقق تابآوری در حوزه انرژی و محیطزیست مستلزم حکمرانی کارآمد، توسعه فناوریهای نوظهور و پایش مستمر برنامههاست
در ادامه نشست، دکتر مجید عباسپور، عضو اندیشکده آب، محیطزیست، امنیت غذایی و منابع طبیعی و استاد دانشگاه صنعتی شریف، با ارائه سخنرانی «تابآوری در حوزه انرژی و محیطزیست» به بررسی چالشهای ناشی از تغییرات اقلیمی، وضعیت محیطزیست و انرژی کشور و الزامات سیاستگذاری برای ارتقای تابآوری پرداخت.
وی در ابتدای سخنان خود، تغییر اقلیم را یکی از مهمترین چالشهای پیشروی جهان دانست و تأکید کرد که با وجود اختلافنظرهای موجود، آثار گرمایش جهانی، افزایش دما، خشکسالی، آتشسوزی جنگلها و سایر پیامدهای زیستمحیطی، واقعیتی انکارناپذیر است و کشورها ناگزیرند راهبردهای خود را بر مبنای کاهش آثار این پدیده و افزایش ظرفیت سازگاری تنظیم کنند.
عباسپور با مرور روند شکلگیری توافقها و کنوانسیونهای بینالمللی، از کنفرانس استکهلم و پروتکل مونترال تا توافق پاریس و نشستهای اخیر تغییر اقلیم (COP)، اظهار داشت: رویکردهای جهانی بیش از گذشته بر کاهش انتشار گازهای گلخانهای، توسعه فناوریهای پاک، تأمین منابع مالی و حمایت از کشورهای درحالتوسعه متمرکز شده است. به گفته وی، این تحولات نشان میدهد که فناوری و حکمرانی، دو رکن اساسی مدیریت بحرانهای محیطزیستی در دهههای آینده خواهند بود.
وی با اشاره به وضعیت ایران در حوزه انتشار گازهای گلخانهای، تصریح کرد: کشور با وجود جمعیت نسبتاً محدود، از نظر میزان انتشار گازهای گلخانهای در میان کشورهای جهان بیانگر ناترازی جدی در بخش انرژی است. افزایش بیرویه مصرف، اتلاف انرژی، پایین بودن بهرهوری، قاچاق سوخت، الگوی نامناسب مصرف در ساختمانها و حملونقل و وابستگی گسترده به سوختهای فسیلی از مهمترین عوامل شکلگیری این وضعیت به شمار میرود.
عضو اندیشکده آب، محیطزیست، امنیت غذایی و منابع طبیعی همچنین با اشاره به روند نزولی جایگاه ایران در شاخصهای جهانی محیطزیست، بر ضرورت بازنگری در سیاستهای توسعهای کشور تأکید کرد و گفت: بررسی برنامههای توسعه و اسناد بالادستی نشان میدهد که بخش مهمی از اهداف پیشبینیشده در حوزه انرژی و محیطزیست به دلیل ضعف در اجرا و نبود سازوکارهای مؤثر حکمرانی محقق نشده است.
عباسپور، یکی از مهمترین الزامات ارتقای تابآوری را حرکت به سمت فناوریهای نوظهور دانست و اظهار کرد: برای انتخاب فناوریهای مناسب باید ارزیابی نظاممند نیازهای فناورانه انجام شود تا بر اساس معیارهایی مانند توانمندی داخلی، جذابیت اقتصادی، آثار زیستمحیطی، قابلیت کاهش انتشار آلایندهها و امکان سازگاری با شرایط کشور، اولویتهای سرمایهگذاری مشخص شوند.
وی با اشاره به نتایج مطالعات انجامشده در حوزه انرژی، خاطرنشان کرد: ارزیابیهای تخصصی نشان میدهد که در بخشهایی نظیر نفت و گاز، تولید برق، صنعت و ساختمان، ظرفیتهای قابلتوجهی برای بهرهگیری از فناوریهای نوین وجود دارد، اما استفاده از این ظرفیتها نیازمند برنامهریزی منسجم، سرمایهگذاری هدفمند و هماهنگی میان دستگاههای اجرایی است.
استاد دانشگاه صنعتی شریف، حکمرانی را حلقه مفقوده بسیاری از برنامههای توسعه کشور دانست و افزود: تجربه برنامههای توسعه نشان میدهد که بخش قابلتوجهی از قوانین و سیاستهای مصوب به دلیل تدوین نشدن آییننامههای اجرایی، ضعف نظام نظارت و نبود سازوکارهای ارزیابی، به مرحله اجرا نرسیدهاند. ازاینرو، تحقق تابآوری تنها با تدوین اسناد امکانپذیر نیست، بلکه مستلزم حکمرانی کارآمد، پاسخگو و مبتنی بر پایش مستمر است.
وی همچنین بر ضرورت گسترش فرهنگ مصرف بهینه انرژی و افزایش آگاهی عمومی تأکید کرد و گفت: آموزش عمومی باید از مدارس آغاز شود و با بهرهگیری از فناوریهای نوینی همچون اینترنت اشیا، هوش مصنوعی و سامانههای هوشمند مدیریت انرژی، زمینه اصلاح الگوی مصرف و افزایش بهرهوری فراهم شود.
عباسپور در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به ظرفیت فناوریهای تولید همزمان برق، گرمایش و سرمایش CHP و CCHP، این فناوریها را از راهکارهای مؤثر برای کاهش اتلاف انرژی و افزایش امنیت انرژی کشور دانست و اظهار کرد: توسعه تولید پراکنده انرژی علاوه بر افزایش بهرهوری، میتواند تابآوری زیرساختهای انرژی را در شرایط بحران نیز تقویت کند.
وی در ادامه با معرفی دو شاخص پیشنهادی شاخص توسعه پایدار (Circular Sustainable Index) و شاخص تابآوری (Circular Resilience Index)، بر ضرورت ایجاد نظامی برای سنجش مستمر عملکرد برنامههای توسعه تأکید کرد و گفت: ارزیابی میزان پیشرفت کشور در حوزه انرژی، محیطزیست و تابآوری باید بر اساس شاخصهای علمی و قابلاندازهگیری انجام شود تا امکان اصلاح سیاستها و تصمیمگیری مبتنی بر شواهد فراهم شود.
عضو اندیشکده آب، محیطزیست، امنیت غذایی و منابع طبیعی در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد: آینده تابآوری کشور در گرو پیوند میان سیاستگذاری، فناوری، سرمایهگذاری، حکمرانی مطلوب و مشارکت عمومی است. به اعتقاد وی، تنها با اجرای دقیق برنامههای توسعه، بهرهگیری از فناوریهای نوظهور، تقویت نظام پایش و ارزیابی و ارتقای فرهنگ عمومی در حوزه انرژی و محیطزیست میتوان به توسعهای پایدار و تابآور دست یافت.
در پایان این نشست، اعضای اندیشکدهها و حاضران در جلسه با طرح پرسشها و دیدگاههای خود، درباره راهکارهای عملیاتی توسعه فناوریهای نوظهور، الزامات حکمرانی در حوزه انرژی و محیطزیست و سازوکارهای ارتقای تابآوری کشور به بحث و تبادل نظر پرداختند.
